Ask a question or make a complaint | Denesuline

Ɂedırı ghą horı̨łker huto nel ɂesonodher ha yatı nełtsı

Ku ɂeją hots’ı̨ɂąne Ɂedırı nel nodher dé chu t’ok’e Canadian Denexal Dene (CAF) huto Denexal Dene xa k’olde (DND) ɂełtth’ıle nel nołther nı̨dhęn dé, nets’ıdı ha ɂeją nadarethıłya sı.

Ku t’a ɂası neba hųlı̨ sı nı̨łɂı̨h ha hoɂą  henerenı̨ ha yatı hųlı̨, ɂedırı hel honezı honet’ı̨ chu nel ɂesonodher ha yatı nełtsı t’a hoɂą neba—t’a ɂeją yatı thela k’ı́ bet’orı̨łther ha thela t’a ɂası neba due net’ı̨ sı bası. Ɂałų beghą horúsker chu nets’edı ha horı̨lɂı̨h de neba hoɂą, ɂeją ts’ęn naıyǫłtı neba hoɂą ɂeją ɂerıhtł’ıs k’e t’a detł’ıs gharé.

T’anı̨łtha neba hoɂą—honezı ɂası neba nųt’ą chu nel ɂesonodher ha yatı nełtsı t’a hųlı̨

Ɂedırı benerı̨nı̨ hoɂą t’a dene xa nųt’ą t’a nodher sı gharé boghedı chu t’a nel nodher sı gharé hoghedı. Nahıyé t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı nets’edı ha hųlı̨, denesı̨yanı̨łtı kuę t’ahodı, chu t’a begharé ɂası hołé sı t’anı̨łtha nodhı sı bek’eyaghe hołé hoghedı hoɂą. Nuhets’ęn yaghı̨łtı kulı ɂa hoɂąsı neghǫ́t’a haılé.

Ku ɂedłąghe haraıt’ı̨ ɂa nuhnı̨

• Horelyų ɂası ɂełk’ech’a nuhel nodhı DND chu CAF bel.
• Tthenę ts’ęn hothılɂą nuhedatedhe t’ą k’oldé bel hothılɂą hılé chu t’ą honezı k’oldé nuhe naré tth’ı́ nuheghą k’oldéle.
• Nuhnı̨ t’a hok’enaıdé tthenę ts’ęn dene ts’eraıdı t’ąt’u ɂełtth’ı́ t’oho ɂedırı nel nodher dé bası nets’edı ha.
• Dene ɂası henedarenı̨ chu dene hel kohodı́, dene t’ą bel nodher sı hodorelker chu ɂeyı bası nadanı́ta tł’ąghe de DND/CAF k’oldé bets’ęn yatı nı̨t’a t’ąt’u nezų nųt’a ha ɂeją Dene xal dene bebası.
• Dene ha nadarethılya t’oho losı nuhel yawųłtı nı̨dhęn de.
• T’a ghą nuhel yaghı̨łtı sı ɂı̨łąghe kulı be kohodı haılé. Ku ɂı̨łąghe huto ɂedırı t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı horı̨lɂı̨h dé, ɂerıhtł’ıs k’e nezı dı̨tł’ıs bet’a t’a nodher sı bası nadanıta ha ɂeyı ghą dene hel nadanıta ha. Ku ɂeyı k’e nodhı ha nı̨dhęn de t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı horı̨lɂı̨h dé.
• Ɂeyı ɂa nuheghą nı̨gha horı̨lɂı̨h de ɂesǫ́t’ıle nųłjer sǫ́ną. Ku ɂeyı bası ɂesonı́lya de, kudąne ɂeyı sehenųt’a ha hok’enaıdé ha. Ku ɂeyı ghą nanı̨ta horı̨ɂı̨h de, ɂeją nanı̨ta la t’a daıłtsı nuheba nųt’ą.

Ku ɂedłąghe bets’ıdı ha hoɂą ɂá

Ku nęn nets’ıdı ha nadarethılya ɂeją ɂedırı hots’ı̨ dene de chu ɂı̨ła huto ɂası ghą ɂesorı̨nı̨ horı̨lɂı̨h nel due norełtth’er ɂeją Denexal Dene xa k’olde (DND) huto Canadian Denexal Dene (CAF) bel:

• Dųhų chu hotthé ɂeją dene nadarełya nı̨dé:
  • CAF (Dųhų dene ɂeyer theyı̨, T’atthé nodorełɂı̨h, Canadian Rangers hots’ı̨, Cadet hel chu Dene honeltęn hu, t’ą honezı Nodorełɂı̨h) huto ɂedırı;
  • Cadets chu Dene godhé Canadian Rangers hots’ı̨;
• Dųhų nadarełya chu yuné hots’ı̨ ɂedırı DND* hots’ı̨ chu Dene La k’e ɂedırı Tsamba t’a theɂą ghadalanaı;
• Dene dųhų bezı nı̨ɂą CAF k’e dąłtı ha;
• Ku dene ɂeyı dene bets’ı̨ɂąne yudaghe ha theyı̨ hel; chu
• Dene ɂeją nı̨łtı̨ huto ɂeładųne hots’ı̨ ɂeyer nı̨łtı̨ ɂedırı Canadian Dene xal dene bel. 

Ku ɂeyı ghą nanı̨ta horı̨ɂı̨h de, ɂeją nanı̨ta la t’a daıłtsı nuheba nųt’ą.

*Tuchogh naré tth’ı́ dene bel Canadian Coast Guard September 2025 hots’ı̨

T’ąt’u dene ts’ıdı́

T’a dene ba daıłtsı

• Yatı dene xa nı̨lyé nets’edı ha t’ąt’u ɂedeba senųnı̨ɂá t’a neba hoɂą hots’ı̨ bet’a hotıe nenı̨ nełtsı t’a ɂasıe DND/CAF bel t’ąt’u selya walı sı ha.
• Dene hel t’a bet’a ɂası heneredı hots’ı̨ yatı sı bet’a bet’orı̨łthı t’a horı̨łker chu t’a ɂası nı̨dhęn sı bası.
• Ku t’a yatı thı̨łtsı nel ɂesonodher ha yatı nełtsı huto beghą ɂesonı̨dhęn t’ąt’u selya walı sı sı t’oho nel ɂesonodher ha yatı nełtsı horı̨lɂı̨h t’a neba hoɂą gharé.
• Ku bet’a t’ąt’u nets’ęn yatı nı̨t’a ha begharé nel sughua noreltth’ı t’axą hots’ı̨ nel ɂı̨ghą hıle tthenę senelé ha due dé.
• Ku t’a nodhı́ sı nel nılɂı̨h gharé t’ąt’u ɂełtth’ı́ nel nodher chu sughua bası ha net’ı̨ ha.
• Ku yatı nı̨t’a t’a ɂası beghą ɂesonı̨dhęn hel yatı thıltsı t’ą k’olde bets’ęn ɂełtth’ıle hanılyá de.

Ɂasıe t’a nets’ıdı ha ɂedırı sı

• Nenakoghodı́ ha
• La bası
• Dene ts’ęn nanı̨
• La bası t’a neba hoɂą
• Nel sehoɂą ha nets’edı

Honezı t’a ɂası bet’oredhı ha hųlı̨

• Ɂedırı nuhets’ı̨ ɂełk’ech’a t’a hųlı̨ hotthé nodher hots’ı̨ bet’a t’ąt’u nuhnı̨ provide DND/CAF bel ɂası k’enaıdé ɂedırı nel ɂesonodher ha yatı nełtsı bası.
• Ku t’axą dé ɂı̨ła huto ɂası due nodher de bet’a neba horena nųnı̨dher de, nets’ıdı hel nets’ıdı ha hoɂąsı horelyų t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı hok’enaı̨der dé ɂedırı t’a.

Ku ɂedırı ɂasıe Ombud hots’ı̨ dene t’a hełtsı ɂąsk’athe bedı̨ sı

• Ɂası ɂa due norełtth’er t’ąt’u nanóta huto Yatı t’a Sehenųt’a Walı sı ɂedırı gharé
• Denesı̨yanı̨łtı Kuę yısı t’a nodhı́
• La bası t’ahuɂą ɂedırı yatı hel net’ı̨ Tsamba Nedhe t’ąt’u ghetł’el k’eyaghe hoɂą
• Dene xal Dene ghı̨lé nı̨dé t’ąt’u ɂası hoghedı
• Dene ts’edarenı̨ dene huto yatı neghǫ́t’a ɂeyı bası
• Ɂası ghetł’el huto t’ąt’u sehoɂą ɂası betł’esı hoghedı
• Nel ɂesonodher ha yatı nełtsı horı̨lɂı̨h de t’anodher sı June 15, 1998 ts’ęn tth’ú, ɂeyı k’ı́ nuheba hoɂąıle ɂedırı ɂası k’enaıdé kulı K’oldher Nedhé ɂeyı ghą ɂesonı̨dhı̨ dé hı̨łdų.
• Ɂasıhenerını̨le huto bet’oredhıle yatı t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı bası
• Dene xal dene hots’ı̨ Dene nałtsı dene nadanetá

Ku t’anodhı́ ha nel ɂedırı hası̨

Yatı bek’onı̨ hoɂą

Horelyų t’arı̨nı̨ sı beghą ɂesohodı hoɂąıle. Ku ɂı̨łaghe huto dene bel kohodı hadé t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı hobası, ɂerıhtł’ıs k’e nezı dı̨tł’ıs he nuheba nunı̨ɂa ha ɂeyı ghą dene hel dayaı̨łtı ha nets’edı ha. Ku ɂedırı nel ɂesonodher ha yatı nełtsı hobası hadé.

Ɂełtth’ı́ ɂełk’esı haldhęn hoɂą

Ku t’oho t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı huk’é, danı̨łɂı̨h hu nel sughua huto due hanılya ha danı̨leɂ̨ıh ha.

T’ąt’u dene ɂełtth’ı halya de ɂedırı ɂası gharé honet’ı̨ sı:

• yatı kozelɂı̨h t’a nel nodher nı̨dhęn sı bası chu bek’ı̨nı̨ ɂası hołe chu dųhų ts’ęn t’a thı̨łtsı̨ sı;
• nets’ı̨ yatı hılchu ha ɂęn nı̨dhęn t’ą k’oldé bel yatı ha DND/CAF hots’ı̨ nel t’anodher sı gharé t’alyé ha nets’edı hadé.
• ku ɂeyı t’anodher ha k’ı t’alyé ha honet’ı̨ chu t’alyé ha horelyų honet’ı̨ ha ɂeyı gharé t’ąt’u yatı hųlı̨ gharé nets’edı ha nųt’a; ɂeyı hel
• ɂedırı hobası yatı hołé t’ą ɂeyı ha k’oldher betł’esı sehenųt’a t’a yatı hulɂą gharé ɂełtth’ıle hanılya hulɂą dé.

Dene besuhudı́ hoɂą

T’ąt’u ɂası hok’enaıde hadé ɂedırı nel nodher dé sughuá hołé hoɂą chu t’ą ɂedırı ghadalana sı hotıe dene ts’eranı̨ chu dene hel ɂası k’enadé hoɂą deghare dene hesuhúdı hel. Ku t’ą losı ɂedırı nel nodher dé ɂeyı dene hel hų́łch’ogh chu dene ts’ęn hanı̨ɂá de, nets’edı haılé.

T’atthé nodhı 1—Dene ts’ęn yaı̨tı tł’ąghé (2 dzı̨ne)

Ku t’ąt’u nuhets’ęn yatı nı̨ɂą gharé, dene hel yanełtı huto tsątsąne benı̨ hųlı̨ k’e dene hel yanełtı hası̨, kudąne, huto t’oho neba nı̨t’ą gharé, konodher hılé de nake dzı̨ne ts’ęn tth’u nets’ęn yatı ha.

Ku senedé hadé ɂedırı k’e hoɂą

• T’a ghą yatı nełtsı sı hotıe degharé ɂełtth’ı́ hawųle t’a nel ɂesonodher ha yatı nełtsı horı̨lɂı̨h k’ı́.
• Ɂedırı hotthé nųłɂı̨h bet’a henerenı̨ ha ɂerıhtł’ıs beghare t’a ghą yatı nełtsı hası ɂeyı k’é ha.
• Ku horelyų ɂedırı bek’e hanela tł’ąghé honezı honet’ı̨ chu nel ɂesonodher ha yatı nełtsı t’a hoɂą neba.
• Yatı nek’enı̨ ha korųłɂı̨h, ɂeyı hel t’a k’adąne thı̨łtsı̨ sı tth’ı́ hel hawųle.
• T’a yatı thı̨łtsı̨ sı nųłɂı̨h t’a ɂedırı T’ąt’u Nets’ıdı ha hoɂą  ɂeją beghare t’a nel ɂesonodher ha yatı thı̨łtsı̨ sı nets’edı ha.

Bek’ı̨nı̨ nah 2—Denezı hıłchu (15 dzı̨ne ts’ęn tth’ú)

T’ą bek’ı̨nı̨ nodhı hadé nezı hılchu ha nets’edı hobası. Ku ɂedırı nodhı de dene nets’enı̨ ha nayatıe hıłchu, nezı hu, t’ok’e naı̨dher hu, t’a ghą ɂesorı̨nı̨ sı tth’ı́ ghą. Ɂeyer de ɂeyı dene nel yałtı ha begharé bek’ı̨nı̨ t’anodhı honet’ı̨ ha t’a daıłtsı nuheba nųt’ą ɂeyı hots’ı̨. ku ɂeyer de, ɂeyı dene t’a nodher sı ɂeyer ts’ęn yenełɂı̨h, ku ɂałų norełker ghonı̨. T’axą hots’ı̨ ɂası nedhé de, kudąne nets’edı ghonı̨. Kulı, ɂeyı dene kudąne yatı chu ɂası ɂa nets’enı̨ ghonı̨ t’aghą yatı thı̨łtsı̨ sı bası.

Ku ɂedırı ląt’e ɂası seraılyé łı 15 dzı̨ne ts’ęn tth’ú.

T’a 3 nodhı hadé—Nel ɂesonodher ha yatı nełtsı net’ı̨ huto benanóta nųt’a

Ku ɂedırı nodhı hots’ı̨ nahıyé t’a nel ɂesonodher ha yatı thı̨łtsı honet’ı̨ ha. Ku ɂeyı hots’ı̨ ɂasıe kudąne benanóta ha huto ɂeyı t’a nel ɂesonodher ha yatı thı̨łtsı benanóta chu net’ı̨ ha. Ku t’a nel nodher sı t’ąt’e gharé ha.

Ku nayatıe t’a thı̨łtsı̨ t’a nel ɂesonodher sı bası honet’ı̨ huto benanóta ha, ɂęn nı̨dhęn ɂa yatı dı̨tł’ıs hoɂą bet’a hoɂąsı nadanı́ta ha horelyų yatı k’enelt’e ha ɂedırı ghą. Ku ɂı̨le nı̨dhęn de, nesudı ha chu bedarı̨tı̨ ha. Ɂası nanóta haılé nedagharé hılé de.

Nel ɂesonodher ha yatı nełtsı honet’ı̨ (30 dzı̨ne ha)

Kudąne ɂedırı bası naraıdé ha due de nets’edı ha huto kudąne ne horena t’a nets’edı hoɂą de, ɂeładųne ts’ęn nunı̨t’a ha nuheba hoɂąsı ɂedırı net’ı̨ ha. Ku ɂı̨łaghe dene t’a nel ɂesonodher ha yatı thı̨łtsı ha sǫla dzı̨ne ts’ęn tth’u nets’ęn dı̨łtsı nel ɂedırı ghą yałtı ha. Ku ɂedırı selyé hadé k’asjęnę 30 dzı̨ne hudhı́ ha.

Benanóta (60 dzı̨ne ha)

Ku t’a ɂası borenı̨le huto t’a yatı kudąne bets’ų ɂası nodhı hadé. Ɂı̨łąghe dene nuhehel ɂeghalana sǫlah dzı̨ne ts’ęn tth’u nel yałtı ha t’a ghą yatı thı̨łtsı̨ sı bası. Ku ɂeyı 60 dzı̨ne ts’ęn tth’ú hıłtsı łı.

Ɂası dene ha thela

Ku ɂeyı hel ɂedırı bet’a henerı̨nı̨ ha ɂerıhtł’ıs nuhets’ı̨ dene xa, ɂeyı hel ɂałų ɂası thela nets’edı ha t’a ha ɂedırı ɂası dene ts’eraıdı sı bası.

Ɂedırı ląt’e hųlı̨

Ku ɂedırı ląt’e dene ha thela sı bet’a benerı̨nı̨ ha nel t’anodhı t’oho nuhets’ęn yaghı̨łtı tł’ąghe de.